Nam quis ignorat musicen, tantum iam illis antiquis temporibus non studii modo verum etiam venerationis habuisse ut idem musici et vates et sapientes iudicarentur, Orpheus et Linus: quorum utrumque dis genitum, alterum vero, quia rudes quoque atque agrestes animos admiratione mulceret, non feras modo sed saxa etiam silvasque duxisse posteritatis memoriae traditum est. Itaque et Timagenes auctor est omnium in litteris studiorum antiquissimam musicen extitisse, et testimonio sunt clarissimi poetae, apud quos inter regalia convivia laudes heroum ac deorum ad citharam canebantur Atqui claros nomine sapientiae viros nemo dubitaverit studiosos musices fuisse, cum Pythagoras atque eum secuti opinionem vulgaverint mundum ipsum ratione esse compositum, quam postea sit lyra imitata, quam vocant harmonian, sonum quoque his motibus dederint. Nam Plato cum in aliis quibusdam tum praecipue in Timaeo ne intellegi quidem nisi ab iis qui hanc quoque partem disciplinae diligenter perceperint potest. Duces maximos et fidibus et tibiis cecinisse traditum, exercitus Lacedaemoniorum musicis accensos modis. Quid autem aliud in nostris legionibus cornua ac tubae faciunt? Quorum concentus quanto est vehementior, tantum Romana in bellis gloria ceteris praestat. Laudem adhuc dicere artis pulcherrimae videor, nondum eam tamen oratori coniungere. Unde etiam ille mos, ut in conviviis post cenam circumferretur lyra, cuius cum se imperitum Themistocles confessus esset, ut verbis Ciceronis utar, "est habitus indoctior". Sed veterum quoque Romanorum epulis fides ac tibias adhibere moris fuit: versus quoque Saliorum habent carmen. Quae cum omnia sint a Numa rege instituta, faciunt manifestum ne illis quidem qui rudes ac bellicosi videntur curam musices, quantam illa recipiebat aetas, defuisse.

Traduzione

Chi ignora infatti che la musica, già in quei tempi antichi non solo era ritenuta oggetto di studio, ma anche di venerazione così che i musicisti Orfeo e Lino, erano considerati allo stesso modo che profeti e saggi: dei quali entrambi si tramanda alla memoria dei posteri che fossero generati da divinità, il primo, addirittura, poiché con l’ammirazione addolciva animi rozzi e barbari, che spostasse anche le rocce e le foreste. Così anche Timagene sostiene che di tutte le arti letterarie la musica è la più antica, e vi sono a riprova famosissimi poeti, negli scritti dei quali (leggiamo che) nei banchetti dei re venivano cantate al suono della cetra le glorie degli dei e degli eroi. Ebbene nessuno avrebbe dubitato che studiosi famosi in nome della sapienza sono stati musicisti, dato che Pitagora e i suoi seguaci hanno resa nota l’opinione, che il mondo stesso è stato creato con la legge che poi è stata riprodotta dalla cetra, cosa che chiamano armonia, attribuirono un suono a quei movimenti. Infatti Platone non può essere compreso, sia in alcune altre opere sia soprattutto nel Timeo, se non da coloro che hanno appreso correttamente anche questa parte di scienza. Si racconta che i più grandi condottieri suonavano sia le cetre che i flauti, e gli eserciti degli Spartani (erano) infiammati dai suoni della musica. Cosa di diverso, del resto, fanno nelle nostre legioni i corni e le trombe? Quanto più forte è la musica, tanto più il valore romano supera gli altri nelle battaglie. Ancora mi pare di dover elogiare la più bella tra le arti, ma non ancora doverla ricollegare all’oratore. Da lì anche quell’usanza, che nei banchetti, dopo la cena, si portasse intorno la cetra, della quale Temistocle si confessa ignorante, per usare le parole di Cicerone “ non istruito in quest’arte”. Ma fu costume anche degli antichi Romani suonare cetre e flauti durante i banchetti: anche i versi dei Salii hanno un canto. Tutte queste cose, poiché sono state istituite dal re Numa, rendono chiaro che neppure a coloro che sembrano rozzi e bellicosi è mancato l’interesse per la musica, quanto ne consentiva quel periodo.